انتزاع در عکاسی{3}

عكاسي كه موضوعاتي از فلسفه، ادبيات و علوم انساني وام مي‎گيرد كارش مشكل خواهد بود. يا اين كه منظور او برداشت‎هايي از اين حوزه‎ها باشد. يعني اين كه، تعبير اثر او در اين حوزه‎ها ميسر است. در اين صورت نيز، واحدهاي تصويري او در پرتو نظريه‎ها و گزاره‎هاي منطقي نفَس‎گير خواهد بود. انتزاع رياضي نيز بر روي اعداد وعلايم مي‎چرخد. تعبير واژه‎ها نسبت به علايم رياضي بي‎دردسرتراند، يعني فضاي معنايي زيادي دارند. ولي عكاسي چيزي بيش از نمادها و نشانه‎هاي صرف است. «گذشت زمان» در عكاسي ريتم و آهنگ ويژه‎ي خودش را دارد. پس، «زمان» در عكاسي با آن چه كه در ادبيات مفهوم دارد متفاوت است. زمانْ در عكاسي چه گونه روي مي‎دهد؟ كسي كه در فيلم با نشان دادن ساعت اين كار را مي‎كند، تصوير خود را به سود آن چه كه در مديريت تعريف مي‎شود از دست مي‎دهد. در عكاسي كه حركتي هم چون فيلم ندارد، زمان چه گونه است؟ اگر با سايه‎ها اين كار انجام مي‎گيرد، باز جاي پاي نجوم در آن هست. ما چه نشاني را در عكس ببينيم مي‎گوييم «كم‎كم...»؟ نشانِ «مرور يا پيوستگي» در عكس كدام است؟ اگر براي جبرانِِ واژه‎اي دست به اختراعِِ علايم عكاسي بزنيم فلسفه‎ي عكاسي به پرسش خواهد رفت. يعني اين كه براي هر واژهْ نشاني ثبت كنبم و براي هميشه مورد استفاده قرار گيرد. مثلا براي نشان دادن «اشياي پنهان» اشيا را پشت چيزي بگذاريم. آن چه كه «زمان» گفته مي‎شود اختراعي‎ست در دستور زبان انساني. اين دستور زبان در عكاسي هيچ موردي نخواهد داشت. اگر اين دستور زبان را در عكاسي بنشانيم چيزي نو دست‎گيرمان نخواهد شد: قواعد زباني و قواعد عكاسي تفاوت بنيادين دارند. ترجمه‎ي واژه‎ها به نشانه‎هاي تصويري راحت‎ترين راه حلي‎ست كه هيچ نوآوري در پي نخواهد داشت. كسي كه از روي ادبيات عكاسي مي‎كند با مشكل برابرسازي مفهوم روبه‎روست. اگر نسبت به داستان امانت‎دار باشد كه سطر به سطر نشانه گذاري كند، خودِ داستان را نيز از دست خواهد داد. ادبيات گفت‎وگوست ولي عكاسي نمايش است. اگر ادبيات به كمك واژه‎ها تصوير سازي مي‎كند، در هنر عكاسيْ تصويرِ توليد شده با واژه‎ها تعبير مي‎شود: خوانش اثر با واژه‎هاست، و مي‎تواند اين گونه هم نباشد. يعني اين كه تصوير تنها تصوير بيافريند. ولي، در هر حال، تصوير با واژه‎ها توليد نمي‎شود. اگر عكاس بتواند پيوند خوبي از واژه‎ها با اشيا و پديده‎هاي پيرامون خود ايجاد كند، فرآيند درستي را از واژه به تصويرِ دو بعدي خواهد پيمود. در اين جا، تماشاگر دوباره همين تصوير دو بعدي را به واژه‎هاي خود برمي‎گرداند و با آن سخن مي‎گويد. مي‎توان گفت در اين جا واژه‎ها به سبب عكاس پلاريزه شده و رنگي از هستي به خود مي‎گيرد. پس، واژه‎ي «زمان» را چه گونه در عكس مي‎توان نشان داد؟ فصل پاييز نشان دهنده‎ي گذشت فصل بهار است. اما، اين توصيف همان واژه‎پردازي‎ست كه براي بازنمود آن چندان تلاشي هم لازم نيست. هر چيزي كه بخواهد جاي واژه‎ي «زمان» را در عكس پر كند با شكست روبه‎رو مي‎شود. چنان كه شاعري با واژه‎هاي آهنگين در پي شعر نمي‎گردد، عكس نيز با نگاهي مفهومي و نه واژه‎اي در پي موضوع خويش است. او از زمان مفهومي در خود دارد كه مي‎تواند كلا متفاوت از تعبير فيزيكي يا فلسفي باشد. «زمان» مفهومي‎ست كه هر عكاس در حرفه‎ي مورد علاقه‎ي خود تعريف مي‎كند. كسي كه پرتره كار مي‎كند، با كسي كه عكس خبري مي‎گيرد، دريافت ناهم‎ساني از مفهوم «زمان» را خواهند آفريد. شايد عكاسي ابدا نمي‎خواهد زمان را در موضوع خود وارد كند. پس او بايد بداند كدام عنصري زمان گفته مي‎شود تا از آن صرف نظر كند. موضوع عكس خبري به زمان مكانيكي نزديك‎تر است. در گوشه‎اي از اثر خبري نشاني ديده مي‎شود كه تاريخ عكس را نشان مي‎دهد. اما تا اندازه‎اي كه از اين نشان مكانيكي دوري مي‎كند اثر او جاويدان مي‎شود. شعر «هايكو» بنا به تصاويري كه نزد خود دارد، قابليت‎هاي تبديل به واحدهاي عكاسي دارد. در پسِ پنجره‎ي كوچك شمعي شبِ بي‎پايانِ وصال در اين جا، تنها واژه‎ي مشكل «وصال» است كه در اين شعر مفهومي انتزاعي به شمار مي‎آيد با تصويري شرقي. شبِ عاشقان بي‎دل، چه شب دراز باشد «شبِ دراز» آهنگِ زمانيِ ويژه‎ي شعر دارد، كه براي تبديل به تصوير عكاسانه با مشكل همراه است. به نظر مي‎رسد، زمان در عكاسي در آهنگ هر اثر نهفته است. آهنگي كه بين اشيا و پديده‎ها جاري‎ست. با گفتن «سيب» و «يك سيب» چه روي مي‎دهد؟ واژه‎ي «يك»، سيب را از گروه اسامي خود جدا مي‎كند. حرف اشاره‎ي «اين» در «اين سيب» نيز حقيقي بودن سيب را آشكار مي‎كند. اما، با گفتن «يك سيب» ما مي‎توانيم سيبي را تصور كنيم: وادار مي‎شويم چيزي بيافرينيم. بنابر اين، واژه‎ي «يك» انتزاع جمله‎ي ما را بيش‎تر مي‎كند. نزديك شدن به موضوع با انواع عدسي‎ها سبب از دست دادن زمان و مكان (بُعد و نسبت) مي‎شود. اين گونه ساده كردن، يعني بريدن از پايه‎هاي واقعيت. سخن گفتن از واقعيت در عكاسي انتزاعي همان قدر بي‎هوده است كه از افسانه‎ها و اسطوره‎ها. نماد «2» چندان از اصل و ريشه‎ي واقعيت جداست كه هيچ پيوندي در مشاهدات ما برقرار نمي‎شود. از اين رو، در عكاسي نيز با حذف كردن اِلِمان‎هاي اضافي دست به تجزيه‎ي امور واقعي مي‎زنيم. كاربرد ابزار در عكاسي به معني بسته كردن كادر يا جلوه و جلا بخشيدن به موضوع واقعي‎ست. و اين يعني واقعيتي كه من مي‎خواهم. در تصويري كه تنها ماه ديده مي‎شود نمي‎توان اثر را انتزاعي دانست. در اين جا هيچ عنصر يا نشان ديگري غير از ماه ديده نمي‎شود با اين همه، ماه (با همه‎ي رگه‎ها و كوه‎هاي آتش‎فشاني‎اش) هم چون يك پرتره داراي شخصيت منحصر به فرد و تنهاست، و چيزي از اين كل تجزيه نشده است. عكاسي از جمله هنرهايي‎ست كه بيش‎تر از ديگران به واقعيت پيراموني پيوند مي‎يابد. پس، انتزاع در عكاسي مي‎تواند تنها در درونِ خود معنا و مفهوم بيابد. يعني كه، عكسي در برابر عكسي ديگر مي‎تواند سنديت بيش‎تري داشته باشد. اثري كه از نشان و علايم زيادي بهره برده است، مي‎تواند از سنديت بيش‎تري برخوردار باشد و برعكس، اثر ديگر از انتزاع بيش‎تر برخوردار باشد. در اثري انتزاعي چه روي مي‎دهد؟ انتزاع با كوتاه كردن فاصله‎ي نشانه‎ها تعبير آن را باز مي‎گذارد: فضاي تعبيرِ در انتزاع گسترده است. ولي اين فضا، فضاي آزادي نيست كه هر كس نظريه‎اي براي تعبير آثار انتزاعي صادر كند و علايمي براي نشانه‎ها برچيند كه هميشه يك معنا و تعبير را بتوان از آن مراد كرد. هيچ چنين نظريه‎ي يك‎تايي وجود ندارد، و نيز فضاي باز به معناي فضاي آزاد نيست. تصوري كه در كله‎ي هر كس نقش مي‎بندد با علايمي پيوند دارد كه از نمادهاي جهان بيروني قرض گرفته شده است. چنان كه واژه‎ي «راز» و «عشق» مي‎تواند تعبيري شرقي داشته باشد متفاوت با آن چه كه در غرب روي مي‎دهد. كسي كه واژه‎ي «نيرو» را به كار مي‎بندد دو مراد از آن مي‎شود: نيروي نيروانا و نيروي گرانش. وقتي ما دست به كار انتزاعي مي‎زنيم، ميداني از تعبير و تصور را به تماشاگر باز مي‎كنيم كه تخيل‎اش راه گشاي اوست. يعني كه، نگاه و تصاوير تماشاگر را نيز در درون اثر جا مي‎دهيم يا اين كه، او را شريك تصور خود مي‎كنيم، او را به خود مي‎خوانيم. او در چنبره‎ي عكاس قرار مي‎گيرد اگر بتواند بر او چيره شود. نشان «درخت» تنها يك درخت است و نه بيش از اين. اما بوته‎اي (شبيه درخت) كه سر از آب بيرون مي‎كند همان درخت نيست. حتا سخن گفتن از اين كه آن نماد يك درخت است يا نه، چندان به كار نمي‎آيد. پيراهن كهنه‎اي كه روي آب شناور است، شكلي كه انسان را در خود دارد، از انسان بودن‎اش پس افتاده است: ني‎‎يي كه از جدا افتادن‎اش از نيستان حكايت مي‎كند. اين پيراهنْ انتزاعِ صورت انساني‎ست. شكلي كه از انسان بودن‎اش جدا مانده: اين انتزاع در به دست آوردن حسي عاطفي موفقيت زيادي خواهد داشت. سرچشمه‎ي حس عاطفي: جدا ماندن جزء از كل يا همان كه در معناي انتزاع آمده است، بركنده شدن از جايي. كودكي كه به مرحله‎اي از بلوغ خود رسيده گاهي مي‎گويد «نمي‎دانم». به زبان آوردن «نمي‎دانم» بيش از «مي‎دانم» بلوغ به حساب مي‎آيد. انرژيي كه «نمي‎دانم» صرف مي‎كند بيش از ديگري‎ست، چرا كه واژه‎ي «نمي‎دانم» انتزاعي‎ست از «مي‎دانم». چنان كه واژه‎ي «دروغ» انتزاعي‎ست از «درست». دروغ گفتن استعداي‎ست تنها از آن آدمي‎زاد. كسي كه به گفتار انساني چيره‎گي بسيار دارد توانايي دروغ گفتن را دارد. دروغ گفتن كه به گونه‎اي كار هنري‎ست، بر آن است كه پديده‎ها را به تصور ديگري نشان دهد. تصوري كه دل‎خواه اوست.

عكاسي كه موضوعاتي از فلسفه، ادبيات و علوم انساني وام مي‎گيرد كارش مشكل خواهد بود